Bijeenkomst afdeling met lezing Pierre Theunissen

Online bijeenkomst. Belgische invasieplannen in de 19e eeuw.

Terugblik

Koning Leopold II van België en zijn aanvalsplan op Nederland in 1854
Lezing door Pierre Theunissen

Koning Leopold II  (1835-1909), de tweede  koning der Belgen, is één  van de meest  markante 
vorsten uit de Belgische geschiedenis en is 112 jaar na zijn dood nog steeds omstreden omwille van zijn mensonwaardige Congopolitiek. Enkele jaren geleden vond ik toevallig in een antiquariaat het boek “Reizen met Leopold” van  de Belgische journalist Kris Clerckx. Daarin wordt in een klein hoofdstukje beschreven hoe Leopold als 19-jarige kroonprins in 1854 plannen smeedde  voor  een  militaire  aanval  op  Nederland. De stukken waarop Clerckx zich baseert  zijn te vinden in het Koninklijk Huisarchief in Brussel. In een vergeten gewaande archiefdoos (“D20”) bevindt zich een aantal documenten die betrekking hebben op deze plannen. Ik was in de mogelijkheid ter plekke deze archiefstukken te raadplegen. Ze geven een beeld van het vermetele plan van de jonge kroonprins, dat uiteindelijk niet gerealiseerd is.

Uitbreiding van België: tussen droom en werkelijkheid
Leopold is gefrustreerd door de bepalingen in het Verdrag van Londen in 1839, waarbij de scheiding tussen België en Nederland definitief werd geregeld. Hij wil gebiedsuitbreiding voor België, omdat volgens hem in 1839 te weinig grondgebied aan zijn land was toegekend. Voldoende reden om er jaren later nog een oorlogje met Nederland voor over te hebben!

Het geheime aanvalsplan tegen Nederland
In het archief van zijn vader uit 1848 vindt Leopold beperkte informatie over militaire installaties in Nederland, m.n. kamp Zeist. Dit is echter niet voldoende en hij zoekt in 1854 hulp en laat zich bijstaan door zijn secretaris Adrien Goffinet, die de opdracht krijgt de militaire sterkte van Nederland in kaart te brengen. Het resultaat is een rapport met een zeer gedetailleerde doorlichting van het Nederlands leger. Zo blijkt België in die tijd een sterker leger te hebben dan Nederland, tevens is het budget van het Belgisch leger beduidend hoger, met meer officieren dan het Nederlands leger.  Verder bevat het rapport van Goffinet een zeer gedetailleerde analyse van de geloofsgroepen in Nederland medio 19e eeuw. Hieruit blijkt 38% van de bevolking katholiek te zijn, een belangrijk gegeven in het plan van Leopold. Het doel van de expeditie was immers de hereniging van katholieken onder één kroon, met de grote rivieren als noordelijke grens.

Leopold stuurt opnieuw spionnen
Van augustus tot oktober 1854 stuurt Leopold Goffinet, tezamen met kolonel Chauchet, voor een tweede maal op spionagemissie, waarbij het toekomstig oorlogs-terrein verkend wordt, met de meest recente informatie over de Nederlandse steden, vestingen en verdedigings-linies. Al die spionageverslagen zijn te vinden in het Goffinetdossier in het Koninklijk Huisarchief in Brussel.
Internationale diplomatie faalt
Gelijktijdig met de spionageopdracht van Goffinet en Chauchet brengt Leopold de prins van Chimay op de hoogte van zijn plannen. Deze is de diplomatiek vertegenwoordiger van België in Frankrijk en krijgt de opdracht contact op te nemen met Napoleon III. Als de Franse keizer niet zou reageren, ligt de veldtocht naar Nederland open. De prins van Chimay is echter allesbehalve positief over het idee.. Hij benadrukt de neutraliteit van België, conform het Verdrag van Londen, en is niet geneigd het plan voor te leggen aan Napoleon III. Cruciaal voor het slagen van de aanval op Nederland is de reactie van de Europese mogendheden en m.n. Frankrijk. Leopold nodigt daartoe niemand minder dan Jerôme Bonaparte uit voor overleg in Brussel. Deze is de jongste broer van Napoleon I en de oom van Napoleon III. Daarna is Leopold niet meer zo zeker van zijn zaak en tegen eind 1854 wordt het hele plan afgeblazen. De reden is niet te vinden in de archiefstukken. Lag het aan de weigering van Napoleon III? Heeft zijn vader c.q. de regering er een stokje voorgestoken? Het is en blijft onbekend.
Na een schimmige poging om Luxemburg te annexeren en een aantal wilde ideeën over allerhande veroveringen in Azië, richt hij zijn interesse en energie met succes op Midden-Afrika, m.n. Congo.

De verwerving van de Congo
In 1876 wordt in Brussel de AIA opgericht (Association Internationale Africaine) met het doel het hart van het Afrikaanse continent in kaart te brengen en te ontsluiten. Leopold II gebruikt deze organisatie om zijn koloniale ambities vorm te geven, met als motto de exploratie van Cen-
traal-Afrika en bestrijding van de slavenhandel. Hij schakelt Henri Morton Stanley in, Brits-Amerikaans ontdekkingsreiziger en journalist. Deze stelt o.a. de loop van de Congostroom vast en sticht in 1881 de stad Boma, eerste hoofdstad van Congo. Op de Conferentie van Berlijn (1884-85) verwierf de AIA de soevereiniteit over Congo, waarbij  bepaald werd  dat er vrijhandel 
zou zijn en dat de Congo Vrijstaat een neutraal land zou zijn. In april 1885 stemde het Belgisch parlement ermee in dat Leopold soeverein zou worden van Congo Vrijstaat en op 1 juli 1885 werd officieel de stichting afgekondigd van de Congo Vrijstaat, een land vijf keer zo groot als Frankrijk. In Congo werd een waar schrikbewind gevoerd door de Force Publique, het koloniaal leger o.l.v. blanke officieren. De opkomende auto-industrie deed de vraag naar rubber in die jaren enorm toenemen, deze grondstof was overvloedig aanwezig in Congo. Het oogsten werd gedaan door mannelijke inlanders, die verplicht werden jaarlijkse quota te leveren op straffe van martelingen, platbranden van dorpen en akkers en afhakken van handen, de meest typische wandaad indertijd in Congo. Het Congolees rubber kreeg al gauw de naam “red rubber”. Geschat wordt dat de bevolking tijdens het bewind van Leopold II halveerde, zodat gesproken mag worden van een ware genocide.

Internationale kritiek
Vooral vanuit het Verenigd Koninkrijk groeide de kritiek op de misstanden in Congo. Roger Casement en Edmund Morel richtten de Congo Reform Association op, in feite de eerste mensenrechtenorganisatie. Er kwam een internationale onderzoekscommissie tot stand en mede onder toenemende internationale en binnenlandse druk, stond Leopold II uiteindelijk zijn Congostaat af aan België in 1908 en werd het land een Belgische kolonie (tot 1960). In ruil hiervoor incasseerde Leopold een fabelachtig bedrag: volgens ramingen bedroeg de totale winst uit de Congo Vrijstaat ongeveer 220 miljoen goudfrank, een equivalent van ongeveer 1,1 biljoen dollar!
Het jaar daarop overlijdt Leopold op 17 december 1909. Na zijn dood ontstond er enorme rel rond zijn nalatenschap. Hij had zijn drie dochters, die hij minachtte, onterfd en zijn vermogen ondergebracht in de “Koninklijke Schenking”, beheerd door de Belgische staat.

Conclusie
Koning Leopold II is en blijft een controversieel vorst en is waarschijnlijk de meest complexe, veelzijdige en dynamische koning die België ooit gehad heeft. Hij heeft een enorm bouwkundig patrimonium nagelaten, m.n. in Brussel. Zonder meer is hij eindverantwoordelijk voor de genocide die heeft plaatsgevonden in Congo Vrijstaat eind 19e eeuw. Mochten zijn snode plannen in 1854 geslaagd zijn, dan zou de kaart van de Lage Landen er nu waarschijnlijk anders uitzien!

Vragen en discussie
Nederlanders weten hier weinig over; de archieven zijn echter openbaar.
Toenmalig koning Boudewijn heeft Leopold II ondanks alles geprezen; wellicht had dat te maken met vermeende bezittingen van het Belgische vorstenhuis in die tijd in Congo.
De Belgische plannen waren niet zo uitzonderlijk, voor die tijd althans. Landen als Italië en Duitsland deden ook aan gebiedsvorming en -uitbreiding. Alle koloniale machten hebben boter op het hoofd. Leopold II was geen uitzondering.
De Nederlandse politieke leiding was in 1850 instabiel en zwak, een makkelijke prooi dus.
Een reden om het plan te laten varen was misschien gebrek aan financiën in het land. Een andere reden hiervoor was wellicht het feit dat handel en vloot van de Nederlanden vooral in noordelijke en protestantse handen was.
Taal speelde geen rol; het Vlaams werd beperkt gebruikt.
België had in die tijd een handelsvloot om het transport naar en van Congo mogelijk te maken (Compagnie Maritime Belge), geen militaire vloot.
Mogelijk is nog meer informatie over de plannen te vinden in het Rijksarchief Koninklijke Bibliotheek of archieven van de Militaire School.
Voor verdere reacties wende men zich tot de spreker: ptheun@kpnmail.nl 

Een activiteit georganiseerd door: 

De afdeling Heerlen is een betrekkelijk jonge afdeling binnen het genootschap, opgericht in 1991.

Kort

Wanneer: 
donderdag, 6 mei, 2021 - 19:30
Beschrijving: 

Invasieplannen in Nederland van een Belgische kroonprins in de 19e eeuw, na de Belgische afscheiding.

Online bijeenkomst.

   

Spreker: 
Pierre Theunissen
Op te nemen in de jaarlijkse sprekerslijst
Over de deelname: 
Record deelname: 46 schermen waren ingeschakeld!